Przewlekłe zapalenie trzustki (PZT) to proces zapalny, prowadzący do postępującego, nieodwracalnego uszkodzenia gruczołu. Stopniowego rozwoju niewydolności trzustki wewnątrzwydzielniczej i wewnątrzwydzielniczej.
1. Zasady ogólne diety i ocena ryzyka niedożywienia w przewlekłym zapaleniu trzustki
Do wystąpienia PZT mogą przyczynić się czynniki takie jak:
- alkohol, palenie tytoniu, przyjmowane leki, nadczynność przytarczyc
- autoimmunologiczne
- ostre zapalenie trzustki
- zaporowe np. kamica
- genetyczne
Do objawów klinicznych przewlekłego zapalenia trzustki zaliczamy:
- ból brzucha pojawiający się najczęściej po jedzeniu, 15-30 minut po zjedzeniu posiłku, zwłaszcza po posiłkach zawierających duże ilości tłuszczu ale także po spożyciu alkoholu,
- wzdęcia brzucha
- nudności czy wymioty
- zmniejszenie łaknienia
- przewlekła biegunka tłuszczowa w zaawansowanej postaci chorob
Zespół złego wchłaniania, który rozwija się podczas postępu choroby może doprowadzić do poważnego wyniszczenia organizmu chorego. U pacjentów z PZT często występuje ryzyko niedożywienia. Wpływają na to zwiększona podstawowa przemiana materii, częste ataki bólu brzucha, w niektórych przypadkach choroba współistniejąca cukrzyca oraz uzależnienie od alkoholu. A także zaburzenia funkcji zewnątrzwydzielniczej trzustki.
Ocena ryzyka niedożywienia u chorych na PZT:
- analizę biochemii krwi
- pomiary bioimpedancji – pomiar składu ciała (waga, wzrost, BMI, tkanka tłuszczowa/mięśniowa, ilość wody itd.)
- sposób żywienia – ocena potrzeb energetycznych i zapotrzebowania na poszczególne składniki odżywcze)
- czy istnieją objawy sprzyjające zmniejszeniu spożycia żywności
Należy pamiętać, że wartość energetyczna diety musi być dostosowana do indywidualnych potrzeb każdego chorego. Ze względu na częstą utratę masy ciała ta wartość powinna być zwiększona. U pacjentów wyniszczonych chorobą powinno się zwiększyć wartość energetyczną diety, jest to trudne, gdyż pacjenci nie mają apetytu. Problemem jest zwiększenie gęstości energetycznej diety poprzez dodanie większych ilości tłuszczu do posiłków.
2. Założenia diety w PZT po ustąpieniu dolegliwości bólowych
Założenia diet w PZT (po ustąpieniu dolegliwości bólowych):
- spożywanie o stałych porach 5-6 niewielkich posiłków w ciągu doby. Ilość tłuszczu w każdym z nich powinna być podobna.
- posiłki o małych objętościach, gotowane, przyrządzane na parze, pieczone w folii bez dodatku tłuszczu
- wartość energetyczna 35kCal/kg masy ciała na dobę
- białka 1,0-1,5g/kg masy ciała na dobę (większość białka powinna być pochodzenia zwierzęcego)
- tłuszcze 30% energetycznej diety
- węglowodany złożone
- znaczne ograniczenie błonnika, zwłaszcza nierozpuszczalnego w wodzie,
- dobór produktów w diecie powinien być dostosowany do indywidualnej ich tolerancji, przykład warzywa i owoce mogą być spożywane surowe, jednak w razie nietolerancji możemy je ugotować, przyrządzić na lub upiec
- należy dbać o odpowiednią podaż mikroskładników w diecie, w razie niedoborów, należy włączyć suplementację ale pod kontrolą lekarza
- monitorujemy, czy nie dochodzi do niedoborów witamin rozpuszczalnych w tłuszczach – A, D, E, K
a także wapnia, cynku, magnezu, miedzi, tiaminy, kwasu foliowego oraz witaminy B12. Celem kontroli poziomu tych minerałów i witamin należy przeprowadzić badania krwi, wtedy gdy pojawią się niedobory, można rozpocząć suplementację
3. Produkty dozwolone i niedozwolone w przewlekłym zapaleniu trzustki
Co może zawierać jadłospis w PZT
- chleb pszenny, biszkopty, wyroby z mąk pszennych, biały ryż, płatki owsiane, jaglane, ryżowe
- warzywa i owoce dojrzałe, surowe, pieczone, pruszone czy gotowane
- oliwa z oliwek, olej słonecznikowy, rzepakowy, lniany, świeże masło
- woda niegazowana, słaba kawa i herbata, soki owocowe i warzywne
- jogurt naturalny 2%, kefir, chude sery twarogowe, chude mleko 2% tłuszczu, sery żółte o obniżonej zawartości tłuszczu
- kurczak i indyk bez skóry, cielęcina, w ograniczonych ilościach wieprzowina i wołowina (chude części np. polędwica), chude ryby np. dorsz, mintaj, miruna
- jaja na miękko i na twardo, omlety mączno-jajeczne z dozwolonej mąki
- kisiele, budynie, galaretki owocowe, kompoty, soki owocowe
Produkty niewskazane w PZT
- ryż brązowy, ciemny makaron, gruboziarniste kasze, mąki pełnoziarniste, pieczywo żytnie, z otrębami
- niedojrzałe owoce i warzywa, warzywa konserwowane octem, cebula, czosnek, owoce suszone i kandyzowane
- mocna kawa i herbata
- olej kokosowy, twarde margaryny, smalec, słonina, boczek, łój
- alkohol, mocne kakao, płynna czekolada
- tłuste mleko i śmietana i tłuste przetwory mleczne, sery topione i pleśniowe, mleko w proszku, serki typu fromage, tłuste sery żółtetłuste gatunki mięsa np. wieprzowina, baranina, gęsi, salami, parówki, kaszanka, ryby wędzone
- surowe jaja
- ciasta, torty, czekolada, chałwa, orzechy
4. Przykładowy jadłospis
Śniadania
- Jaglanka z owocami prażonymi (np. gruszka obrana ze skórki czy borówki amerykańskie) i jogurt naturalny 2% plus nasiona chia. Sok owocowo-warzywny szklanka.
- Pieczywo pszenne posmarowane masłem cienko, do tego kiełbasa drobiowa i pomidor. Herbata słaba.
II śniadania:
- Kisiel z owocami (maliny lub truskawki). Herbata owocowa.
- Ryż biały z odrobiną cynamony, jogurtu naturalnego i sprażonego, startego jabłka. Słaba herbata.
Obiady:
- Pierś z kurczaka obtoczona ulubionymi ziołami, zapiekana w piekarniku w folii podana z komosą ryżową kolorową i marchewką gotowaną. Do picia woda.
- Dorsz gotowany z odrobina soli i ziół. Mieszanka warzyw przygotowana na parze, do tego ryż biały. Kompot wieloowocowy.
Podwieczorki:
- Sałatka z - sałaty, pomidora, papryki i kaszy jaglanej, pokropiona odrobiną oliwy z oliwek i ulubionych ziół. Do picia woda niegazowana.
- Zupa krem z marchewki i ziemniaka podana z grzankami z pieczywa pszennego. Do picia woda niegazowana.
Kolacje:
- Jajka na miękko z bułką grahamką i pomidorem. Do picia herbata owocowa.
- Kanapki z chudą szynką drobiową i upieczoną cukinią bez skórki i marchewką. Do picia słaba herbata.
Piśmiennictwo
Włodarek D., Lange E., Kozłowska L., Głąbska D., Dietoterapia. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2014
IŻiŻ w Warszawie artykuł dr Katarzyna Wolnicka, „Zapalenie trzustki”
Ciborowska H., Rudnicka A., Dietetyka. Żywienie zdrowego i chorego człowieka. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2015.
Gertig H., Przysławski J., Bromatologia. Zarys nauki o żywności i żywieniu. Wydawnictwo Lekarskie PZWL,