W niniejszym artykule wyjaśniamy, w jaki sposób prawidłowo skomponowana dieta oraz modyfikacja stylu życia wpływają na stężenie glukozy we krwi. Cukrzyca jest grupą chorób metabolicznych charakteryzujących się przewlekłą hiperglikemią, wynikającą z zaburzeń wydzielania i/lub działania insuliny. Długotrwale utrzymująca się hiperglikemia może prowadzić do uszkodzenia, zaburzenia czynności oraz niewydolności wielu narządów, w tym serca i naczyń krwionośnych, oczu, nerek oraz układu nerwowego.

Jaki jest prawidłowy poziom cukru we krwi?

Prawidłowe stężenie glukozy na czczo w osoczu krwi wynosi 70–99 mg/dl.

Prawidłową tolerancję glukozy rozpoznaje się wówczas, gdy po 120 minutach od podania 75 g glukozy w doustnym teście tolerancji glukozy (OGTT) stężenie glukozy we krwi jest niższe niż 140 mg/dl.

Nieprawidłową glikemię na czczo stwierdza się, gdy stężenie glukozy na czczo mieści się w przedziale 100–125 mg/dl.

Nieprawidłową tolerancję glukozy rozpoznaje się, gdy stężenie glukozy po 120 minutach od wykonania OGTT wynosi 140–199 mg/dl. Zarówno nieprawidłowa glikemia na czczo, jak i nieprawidłowa tolerancja glukozy zaliczane są do stanu przedcukrzycowego.

Cukrzycę rozpoznaje się, gdy występuje co najmniej jedno z poniższych kryteriów:

• obecność objawów hiperglikemii oraz glikemia przygodna ≥ 200 mg/dl;
• dwukrotnie oznaczone stężenie glukozy na czczo ≥ 126 mg/dl;
• stężenie glukozy w 120. minucie OGTT ≥ 200 mg/dl.

Jakie są przyczyny wysokiego poziomu cukru we krwi?

Do najczęstszych przyczyn hiperglikemii należą:

1. nieprawidłowo leczona cukrzyca – nieregularne przyjmowanie leków, pomijanie dawek lub niewłaściwie dobrana farmakoterapia;
2. stosowanie insuliny o obniżonej aktywności biologicznej;
3. nadmierne spożycie węglowodanów, szczególnie cukrów prostych; zaleca się wybieranie produktów o niskim indeksie glikemicznym (IG);
4. przyjmowanie niektórych leków, m.in. preparatów o działaniu moczopędnym;
5. nadmierne przeciążenie organizmu w wyniku zbyt intensywnego wysiłku fizycznego;
6. rozwijająca się cukrzyca u osób dotychczas zdrowych – hiperglikemia może być jednym z pierwszych objawów choroby;
7. cukrzyca ciążowa, która zwiększa ryzyko występowania podwyższonego stężenia glukozy we krwi u kobiet w ciąży;
8. nieprawidłowe nawyki żywieniowe.

Jak obniżyć poziom cukru we krwi?

Zgodnie z zaleceniami Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego leczenie dietetyczne osób z cukrzycą ma na celu utrzymanie:

• prawidłowego stężenia glukozy we krwi w celu zapobiegania powikłaniom cukrzycy;
• optymalnego stężenia lipidów i lipoprotein w surowicy krwi;
• prawidłowych wartości ciśnienia tętniczego;
• prawidłowej masy ciała lub jej redukcji w przypadku nadwagi i otyłości.

Modyfikacja stylu życia stanowi podstawę profilaktyki i leczenia cukrzycy typu 2. W dietoterapii zaleca się:

• regularne spożywanie pełnowartościowych posiłków;
• ograniczenie lub eliminację cukrów prostych;
• ograniczenie spożycia tłuszczów pochodzenia zwierzęcego;
• zwiększenie udziału pełnoziarnistych produktów zbożowych;
• odpowiednią podaż warzyw i owoców;
• indywidualne dostosowanie jadłospisu do potrzeb pacjenta;
• regularną aktywność fizyczną;
• odpowiednie nawodnienie organizmu.

Zasady diety cukrzycowej. Wybrane zalecenia dietetyczne w cukrzycy:

1. Redukcja masy ciała

U osób z nadwagą lub otyłością zaleca się stopniową redukcję masy ciała. Otyłość jest jednym z głównych czynników ryzyka rozwoju cukrzycy typu 2. Przy BMI wynoszącym 30 kg/m² ryzyko zachorowania na cukrzycę jest około sześciokrotnie wyższe u kobiet i ponad czterokrotnie wyższe u mężczyzn niż u osób z prawidłową masą ciała.

Badania wskazują, że zmniejszenie kaloryczności diety oraz zwiększenie aktywności fizycznej u osób z otyłością i nieprawidłową tolerancją glukozy istotnie zmniejszają ryzyko rozwoju cukrzycy. Już redukcja masy ciała o około 5% może obniżyć ryzyko zachorowania nawet o 58%.

Za nadwagę uznaje się BMI ≥ 25 kg/m² lub obwód talii > 80 cm u kobiet oraz > 94 cm u mężczyzn.

2. Regularność posiłków

Posiłki należy spożywać regularnie, najlepiej co 3–4 godziny. Pierwszy posiłek powinien być zjedzony w ciągu godziny od przebudzenia, a ostatni 2–3 godziny przed snem.

3. Warzywa

Warzywa powinny zajmować około połowy talerza podczas głównych posiłków. Są cennym źródłem błonnika pokarmowego, witamin oraz związków o działaniu antyoksydacyjnym. Zalecana dzienna podaż wynosi 400–500 g. Warzywa warto spożywać do każdego posiłku, najlepiej w postaci surowej, gotowanej al dente lub przygotowanej na parze.

4. Owoce

Zalecane spożycie owoców wynosi około 150–200 g dziennie. Ze względu na zawartość cukrów prostych powinny być spożywane w kontrolowanych ilościach. Preferowane są owoce mniej dojrzałe, o niższym indeksie glikemicznym, szczególnie owoce jagodowe, takie jak jagody, maliny czy truskawki.

W celu ograniczenia poposiłkowych wzrostów glikemii owoce warto łączyć z produktami będącymi źródłem białka i/lub zdrowych tłuszczów. Dopuszcza się zastąpienie jednej porcji owoców szklanką (200 ml) świeżo wyciskanego soku owocowego.

5. Produkty zbożowe

Produkty będące źródłem węglowodanów złożonych, takie jak pełnoziarniste pieczywo, kasze, ryż, makarony czy płatki zbożowe, powinny stanowić około ¼ objętości talerza. Produkty pełnoziarniste dostarczają błonnika pokarmowego, witamin z grupy B oraz składników mineralnych, a ich wolniejsze trawienie sprzyja stabilizacji glikemii.

6. Źródła białka

Do produktów białkowych należą mięso, ryby, jaja, mleko i jego przetwory oraz nasiona roślin strączkowych. Zaleca się wybieranie chudych gatunków mięsa oraz produktów mlecznych o obniżonej zawartości tłuszczu.

Ryby powinny być spożywane co najmniej dwa razy w tygodniu. Mięso czerwone warto ograniczyć do 1–2 razy w miesiącu. Należy unikać wysoko przetworzonych wyrobów mięsnych, takich jak tłuste wędliny, kiełbasy, pasztety czy podroby.

7. Zdrowe tłuszcze

Źródłem tłuszczów w diecie powinny być przede wszystkim produkty roślinne, takie jak:

• oliwa z oliwek,
• olej rzepakowy,
• orzechy,
• siemię lniane,
• nasiona chia,
• pestki dyni i słonecznika,
• awokado.

Produkty te dostarczają nienasyconych kwasów tłuszczowych o działaniu przeciwzapalnym i kardioprotekcyjnym. Należy ograniczać spożycie tłuszczów nasyconych, takich jak masło, smalec czy masło klarowane.

8. Nawodnienie

Odpowiednie nawodnienie jest istotnym elementem terapii dietetycznej. Zaleca się spożywanie około 1,5 l płynów dziennie przez kobiety oraz około 2 l przez mężczyzn, głównie w postaci wody niegazowanej.

9. Ograniczenie cukru

W diecie cukrzycowej należy znacząco ograniczyć spożycie cukrów prostych. Pomocne jest czytanie etykiet produktów spożywczych i wybieranie produktów bez dodatku cukru.

Naturalne substancje słodzące, takie jak stewia czy ksylitol, mogą stanowić alternatywę dla cukru. W przypadku sztucznych słodzików, takich jak sukraloza czy acesulfam K, wyniki badań dotyczące ich wpływu na zdrowie pozostają niejednoznaczne.

10. Ograniczenie soli

Dzienne spożycie soli nie powinno przekraczać 5 g (około jednej płaskiej łyżeczki). Należy uwzględniać również sól zawartą w produktach spożywczych, takich jak pieczywo, sery, wędliny czy słone przekąski.

11. Aktywność fizyczna

Regularna aktywność fizyczna poprawia wrażliwość tkanek na insulinę, wspomaga kontrolę masy ciała oraz zmniejsza ryzyko chorób sercowo-naczyniowych. Zaleca się co najmniej 30 minut umiarkowanej aktywności fizycznej dziennie, dostosowanej do możliwości i stanu zdrowia pacjenta.

12. Ograniczenie alkoholu

Spożywanie alkoholu może niekorzystnie wpływać na kontrolę glikemii oraz zwiększać ryzyko zaburzeń metabolicznych. Zaleca się jego ograniczenie lub całkowitą eliminację.

13. Zaprzestanie palenia tytoniu

Rzucenie palenia zmniejsza ryzyko rozwoju chorób sercowo-naczyniowych, w tym zawału serca i udaru mózgu, oraz poprawia ogólny stan zdrowia pacjentów z cukrzycą.

14. Higiena snu

Zaleca się 7–8 godzin snu na dobę oraz utrzymywanie stałych godzin zasypiania i budzenia się. Ograniczenie korzystania z urządzeń elektronicznych na godzinę przed snem może poprawić jakość wypoczynku.

15. Redukcja stresu

Przewlekły stres może negatywnie wpływać na kontrolę glikemii. Warto stosować techniki relaksacyjne, ćwiczenia oddechowe, medytację lub inne metody wspomagające redukcję napięcia psychicznego.

Co jest dozwolone a czego nie wolno jeść na diecie cukrzycowej

-----------------------------------------------------------------------------------------------  Źródło:  NCEŻ.

Przykładowy jadłospis

I śniadanie

1. Płatki owsiane z truskawkami i kiwi, z dodatkiem nasion chia oraz jogurtem naturalnym 2%.
2. Chleb żytni pełnoziarnisty do tego chuda wędlina drobiowa kurczak/indyk plus sałata rukola/roszpunka/mix sałat oraz pomidor i papryka żółta.

II śniadanie

1. Pasta z makreli wędzonej z ogórkiem kwaszonym startym na grubej tarce do tego jogurt naturalny, pastę nakładamy do łódeczek cykorii, podajemy z bułką grahamką.
2. Sałatka z dowolną sałatą, pomidorem, ogórkiem zielonym, cebulą, oliwkami, fetą półtłustą. Doprawiona dresingiem z oliwy z oliwek, kilku kropli cytryny, pieprzu, soli oraz ulubionych ziół. Do tego pieczywo żytnie razowe.

Obiad

1. Zupa warzywna z mrożonki (krupnik/kalafiorowa/warzywna) z dodatkiem kaszy pęczak gruboziarnistej. Na talerzu dodajemy jogurt naturalny 2%.
2. Udziec z indyka (obtoczony w ulubionych ziołach i przyprawach), upieczony w piekarniku. Podany z pieczonymi batatami. Do tego surówka z kiszonej kapusty, jabłka i marchewki.

Podwieczorek

1. Marchew, pietruszka, cukinia upieczone w piekarniku. Można zjeść na ciepło lub zimno.
2. Smoothie lub koktajl warzywno-owocowy – szpinak, natka pietruszki,  gruszka i lekko dojrzały banan, szklanka mleka 2%. Składniki blendujemy dodajemy nasiona babki płesznik, porządnie mieszamy.

Uwaga smoothie z owocami cukrzycy spożywają maksymalnie do godziny 16.

Kolacja

1. Pieczywo żytnie pełnoziarniste z chudą wędliną kurczak/indyk. Rzodkiewki i ogórek starty na grubej tarce, do tego sałata rukola/roszpunka. Polane jogurtem naturalnym z dodatkiem świeżego czosnku.
2. Jajecznica ze szczypiorkiem, papryką i pomidorem. Podana na miksie sałat. Do tego pieczywo gryczane.

Piśmiennictwo:

1. NIZP „Cukrzyca typu 2”
2. Dietoterapia, D.Włodarek, L.Kozłowska, „Cukrzyca” str 311-322, Wydawnictwo PZWL, Wydanie I – 3 dodruk, Warszawa 2015
3. Zalecenie kliniczne dotyczące postępowania u chorych na cukrzycę 2013. Polskie Towarzystwo Diabetologiczne